Bela Bartok: Twórca muzyki XX wieku, folklor i biblioteka muzyczna

0

Béla Bartók, urodzony 25 marca 1881 roku, jest postacią o monumentalnym znaczeniu dla muzyki XX wieku i jednym z najwybitniejszych kompozytorów w historii Węgier. Uznawany za twórcę fundamentów narodowej tożsamości muzycznej tego kraju, Bartók był wszechstronnym artystą – wybitnym kompozytorem, wirtuozem pianina oraz pionierem etnomuzykologii. Jego życie, naznaczone wczesną utratą ojca i dwoma małżeństwami, zakończyło się 26 września 1945 roku w Nowym Jorku, gdzie tuż przed śmiercią uzyskał obywatelstwo amerykańskie, choć nigdy nie poczuł się tam w pełni jak w domu.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na 26 września 1945 roku miał 64 lata.
• Żona/Mąż: Marta Ziegler (pierwsza żona), Ditta Pásztory (druga żona).
• Dzieci: Brak informacji w dostarczonych danych.
• Zawód: Kompozytor, pianista, etnomuzykolog.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie fundamentów węgierskiej tożsamości muzycznej i zrewolucjonizowanie etnomuzykologii poprzez naukowe badanie muzyki ludowej.

Béla Bartók – Kompozytor, Etnomuzykolog i Pianista

Pełne nazwisko artysty w zapisie węgierskim to Bartók Béla Viktor János. Urodził się 25 marca 1881 roku w Nagyszentmiklós (obecnie Sânnicolau Mare w Rumunii), na obszarze historycznie związanym z Królestwem Węgier. Béla Bartók jest niekwestionowanie zaliczany do grona najważniejszych kompozytorów XX wieku, a wraz z Franzem Lisztem stanowi filar węgierskiej muzyki narodowej. Jego wszechstronność przejawiała się w działalności kompozytorskiej, wirtuozerskiej grze na fortepianie oraz pionierskich badaniach etnomuzykologicznych. Jego naukowe podejście do analizy muzyki ludowej położyło podwaliny pod współczesną muzykologię porównawczą. Kompozytor zmarł 26 września 1945 roku w Nowym Jorku, niedługo po uzyskaniu obywatelstwa amerykańskiego, choć jego serce nigdy nie znalazło tam pełnego domu. Jego twórczość do dziś stanowi inspirację dla artystów na całym świecie.

Życie Prywatne Béla Bartóka

Wczesne lata i strata ojca

Życie młodego Béli Bartóka zostało naznaczone wczesną stratą ojca, również noszącego imię Béla, który był dyrektorem szkoły rolniczej. Ta tragiczna okoliczność, która nastąpiła w 1888 roku, gdy przyszły kompozytor miał zaledwie siedem lat, zmusiła jego matkę, siostrę Erzsébet i jego samego do częstych przeprowadzek. Choć bezpośrednie powiązania z jego późniejszą wrażliwością nie są szczegółowo udokumentowane, trudna sytuacja rodzinna z pewnością wpłynęła na jego wczesne dojrzewanie i pozwoliła na szybsze kształtowanie się jego niezwykłych talentów muzycznych.

Małżeństwa Béla Bartóka

W życiu osobistym Béla Bartók zawarł dwa związki małżeńskie. Pierwsze małżeństwo miało miejsce w 1909 roku, kiedy kompozytor miał 28 lat, a jego wybranką została 16-letnia Marta Ziegler. Ich związek przetrwał około 15 lat. Zaledwie dwa miesiące po formalnym zakończeniu tego małżeństwa, w 1923 roku, 42-letni Bartók ożenił się po raz drugi. Jego żoną została Ditta Pásztory, jego studentka pianina, która miała wówczas 19 lat. Oświadczyny nastąpiły zaledwie dziesięć dni przed ślubem, co sugeruje dynamiczny rozwój tej relacji.

Ewolucja światopoglądowa i religijna

Choć Bartók został wychowany w wierze katolickiej, we wczesnej dorosłości jego poglądy ewoluowały w kierunku ateizmu. Ta zmiana światopoglądowa była znacząca. W 1916 roku podjął publiczną decyzję o przejściu na unitarianizm, co świadczy o jego niezależności w kształtowaniu własnych przekonań i poszukiwaniach duchowych. Ta zmiana mogła mieć wpływ na jego późniejsze postrzeganie świata i twórczość, choć szczegółowe powiązania nie są dostępne w dostarczonych faktach.

Kariera Artystyczna i Naukowa Béla Bartóka

Genialne dziecko i pierwsze kompozycje

Talent muzyczny Béla Bartóka objawił się już od niemowlęctwa – potrafił odróżniać rytmy taneczne jeszcze przed nauką mówienia pełnymi zdaniami. W wieku zaledwie 4 lat grał 40 utworów na pianinie, a swój pierwszy publiczny koncert dał jako 11-latek. To wczesne objawienie geniuszu muzycznego stanowiło fundament jego przyszłych osiągnięć. Choć jego pierwsze kompozycje nie są szczegółowo opisane, z pewnością stanowiły wyraz jego niezwykłych zdolności już w młodym wieku.

Przełomowe badania nad muzyką ludową

W 1904 roku, po usłyszeniu niani Lidi Dósy śpiewającej pieśni z Siedmiogrodu, Bartók poświęcił się badaniu folkloru. To wydarzenie okazało się przełomowe dla jego kariery naukowej i artystycznej. Wraz z Zoltánem Kodályem, swoim dozgonnym przyjacielem poznanym w Akademii Muzycznej, udowodnił, że prawdziwa muzyka węgierska opiera się na skalach pentatonicznych, a nie na popularnych wówczas stylizacjach cygańskich. Te odkrycia zrewolucjonizowały rozumienie węgierskiej muzyki narodowej i położyły podwaliny pod jego późniejsze badania etnograficzne.

Innowacje w zbieraniu materiałów etnomuzykologicznych

Bartók był jednym z najwybitniejszych kolekcjonerów terenowych pierwszej połowy XX wieku. Jego innowacyjne podejście polegało na wykorzystaniu fonografu do precyzyjnego i obiektywnego rejestrowania pieśni ludowych, co pozwoliło na dokładne analizowanie i dokumentowanie autentycznych melodii. Jego zainteresowania wykraczały poza granice Węgier; dokumentował muzykę nie tylko węgierską, ale także słowacką, rumuńską, bułgarską, a nawet algierską (w 1913 roku) i turecką (w 1936 roku). Ta szeroka perspektywa badawcza uczyniła go wybitnym badaczem muzyki ludowej i etnogrаfem muzycznym.

Najważniejsze dzieła operowe i baletowe

W dorobku kompozytorskim Béli Bartóka znajdują się dzieła o szczególnym znaczeniu. Jest autorem swojej jedynej opery „Zamek Sinobrodego” (1911), która początkowo została odrzucona w konkursie jako nienadająca się na scenę, a mimo to stała się jednym z jego najbardziej rozpoznawalnych dzieł. Stworzył także głośne balety: „Drewniany książę” oraz „Cudowny mandaryn”. Premiera tego drugiego była opóźniana ze względu na kontrowersyjną treść seksualną, co świadczy o odważnym podejściu Bartóka do tematyki i formy. Te dzieła operowe i baletowe pokazują wszechstronność jego talentu kompozytorskiego.

Dojrzały styl i synteza

Twórczość Béli Bartóka stanowi unikalną syntezę muzyki ludowej, klasycyzmu i modernizmu, a jego dojrzały styl charakteryzuje się głębokim zakorzenieniem w folklorze, połączonym z nowoczesnymi technikami kompozytorskimi. Do jego szczytowych osiągnięć należą dzieła takie jak „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (1936), „Koncert na orkiestrę” oraz cykl sześciu kwartetów smyczkowych. Te kompozycje są przykładem jego mistrzostwa w tworzeniu złożonych, emocjonalnie bogatych i innowacyjnych utworów, które wpłynęły na rozwój muzyki XX wieku.

Edukacja i Wpływy Artystyczne

Studia muzyczne i mentorzy

W latach 1899–1903 Béla Bartók studiował w Królewskiej Akademii Muzycznej w Budapeszcie, kształcąc się pod okiem wybitnych pedagogów: Istvána Thomána, ucznia Liszta, oraz Jánosa Koesslera. To właśnie w Akademii Muzycznej w Budapeszcie poznał Zoltána Kodálya, który stał się jego dozgonnym przyjacielem i partnerem w badaniach nad muzyką ludową, co miało kluczowe znaczenie dla rozwoju obu artystów.

Działalność pedagogiczna

Przez wiele lat Bartók pełnił funkcję profesora pianina w Akademii Muzycznej im. Liszta w Budapeszcie. Ta stabilna posada pozwalała mu na zrezygnowanie z męczących tras koncertowych, co z kolei dawało mu więcej czasu na działalność kompozytorską i badawczą. Jego praca pedagogiczna z pewnością wpłynęła na wielu młodych muzyków, a nauczanie gry na fortepianie było ważnym elementem jego kariery.

Kluczowe inspiracje artystyczne

Na wczesnym etapie swojej kariery artystycznej, Béla Bartók był silnie inspirowany twórczością Richarda Straussa. Później jego inspiracje skierowały się ku Claude’owi Debussym, którego nuty przywiózł mu z Paryża właśnie Zoltán Kodály. Te wpływy, połączone z głębokim zanurzeniem w muzyce ludowej, ukształtowały jego unikalny styl kompozytorski, który wyróżniał się na tle współczesnej mu muzyki.

Aspekty Finansowe i Majątkowe

Sytuacja materialna w Stanach Zjednoczonych

Wbrew powszechnym mitom, Bartók nie umarł w nędzy, choć jego finanse w Stanach Zjednoczonych były niepewne. W USA otrzymywał stypendium badawcze z Columbia University, co stanowiło pewne zabezpieczenie jego bytu. Niemniej jednak, okres ten był dla niego okresem niepewności finansowej, co nie jest zaskakujące dla emigranta w obcym kraju, nawet o tak ugruntowanej pozycji artystycznej.

Dochody i duma

Bartók był człowiekiem niezwykle dumnym i niezależnym. Często odmawiał bezpośredniej pomocy finansowej od przyjaciół, akceptując jedynie wsparcie w formie zleceń artystycznych lub opieki medycznej opłacanej przez ASCAP (American Society of Composers, Authors and Publishers). Ta postawa świadczy o jego szacunku do własnej pracy i niechęci do przyjmowania jałmużny, preferując wymianę zgodną z ustaleniami. Jego dochody pochodziły głównie z jego działalności kompozytorskiej i naukowej.

Kontrowersje, Polityka i Postawa Społeczna

Sprzeciw wobec faszyzmu i nazizmu

Béla Bartók był zagorzałym przeciwnikiem nazizmu i sojuszu Węgier z Osią, co miało znaczący wpływ na jego życie i decyzje. Po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku, Bartók odmówił koncertowania w Niemczech i zerwał współpracę z tamtejszym wydawcą. Ta stanowcza postawa wobec reżimów totalitarnych świadczy o jego silnych przekonaniach moralnych i zaangażowaniu obywatelskim, nawet jeśli wiązało się to z osobistymi konsekwencjami zawodowymi.

Niezwykłe postanowienia testamentowe

W swoim testamencie sporządzonym w 1940 roku, Bartók zawarł niezwykłe postanowienie. Zastrzegł, że żadna ulica ani plac na Węgrzech nie mogą nosić jego imienia tak długo, jak długo istnieją tam miejsca nazwane na cześć Hitlera lub Mussoliniiego. To symboliczne wyznanie jego sprzeciwu wobec dyktatur i ideologii, które uważał za szkodliwe.

Problemy z cenzurą

Po rewolucji 1919 roku, reżim Horthy’ego wywierał na Bartóka naciski, by usunął nazwisko librecisty Béli Balázsa z opery „Zamek Sinobrodego”. Balázs był pochodzenia żydowskiego i znajdował się na czarnej liście ówczesnych władz. Bartók, mimo presji, nie ugiął się i nie usunął nazwiska swojego współpracownika, co pokazuje jego lojalność i sprzeciw wobec dyskryminacji.

Ciekawostki z Życia Béla Bartóka

Pasja entomologiczna

Poza muzyką, największą pasją Béli Bartóka była przyroda, a w szczególności kolekcjonowanie owadów. Posiadał ogromną kolekcję okazów, co świadczy o jego wszechstronnych zainteresowaniach i zamiłowaniu do świata przyrody. Jego pedantyczne podejście do zbierania i katalogowania owadów mogło mieć odzwierciedlenie w jego metodycznym podejściu do badań etnomuzykologicznych.

Zainteresowanie kulturą katalońską

Podczas wizyty w Barcelonie w 1927 roku, Bartók zachwycił się tradycyjnym tańcem sardana. Zbierał szczegółowe dane techniczne na temat budowy lokalnych instrumentów dętych, co pokazuje jego naukową dociekliwość i zainteresowanie różnorodnością kultur muzycznych.

Kluczowe Dzieła Béla Bartóka

• „Zamek Sinobrodego” (opera, 1911)
• „Drewniany książę” (balet)
• „Cudowny mandaryn” (balet)
• „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (1936)
• „Koncert na orkiestrę”
• Cykl sześciu kwartetów smyczkowych

Chronologia Życia i Kariery Béla Bartóka

Béla Bartók, jako kompozytor i badacz muzyki ludowej, stworzył dzieła o unikalnej syntezie tradycji i nowoczesności, niezmiennie inspirując pokolenia słuchaczy i artystów. Jego dziedzictwo stanowi trwały fundament dla rozwoju muzyki XX wieku i analizy folkloru, potwierdzając jego rolę jako jednego z najważniejszych twórców muzycznych w historii.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9la_Bart%C3%B3k