Denis Diderot: Biografia filozofa francuskiego Oświecenia

0

Denis Diderot, urodzony 5 października 1713 roku w Langres, był jednym z czołowych myślicieli francuskiego Oświecenia, wszechstronnym filozofem, pisarzem i krytykiem sztuki. Na [miesiąc rok] ma 70 lat, a jego życie, zakończone 31 lipca 1784 roku w Paryżu, odcisnęło trwały ślad w historii kultury europejskiej. Jego największym osiągnięciem jest współtworzenie i redakcja monumentalnej „Encyclopédie”, która stała się symbolem oświeceniowej dążności do zgromadzenia i upowszechnienia wiedzy. Choć jego życie uczuciowe bywało burzliwe, związek małżeński z Antoinette Champion przyniósł mu córkę Angélique, która odegrała istotną rolę w jego późniejszych latach.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na [miesiąc rok] ma 70 lat.
• Żona/Mąż: Antoinette Champion
• Dzieci: Angélique Diderot
• Zawód: Filozof, pisarz, krytyk sztuki, encyklopedysta
• Główne osiągnięcie: Współzałożenie i redakcja „Encyclopédie”

Podstawowe informacje o Denisie Diderocie

Dane biograficzne i pochodzenie

Denis Diderot przyszedł na świat 5 października 1713 roku w Langres, we Francji. Zmarł w wieku 70 lat, 31 lipca 1784 roku w Paryżu. Okres jego życia przypadł na czasy rozkwitu Oświecenia, epoki, w której idee racjonalizmu, postępu i krytycznego myślenia zyskiwały na znaczeniu. Diderot jest powszechnie uznawany za jednego z najważniejszych filozofów i pisarzy tamtego okresu, którego działalność wykraczała poza tradycyjne ramy, obejmując również krytykę sztuki.

Wykształcenie i wczesne lata

Edukację Denisa Diderota rozpoczęto w kolegium jezuickim w jego rodzinnym mieście. Następnie kontynuował naukę na renomowanym Uniwersytecie Paryskim, gdzie w 1732 roku uzyskał tytuł magistra sztuk. Początkowo rozważał karierę duchownego, jednak już w 1735 roku porzucił ten pomysł na rzecz studiów prawniczych. W latach 40. XVIII wieku ostatecznie poświęcił się w całości pisarstwu i tłumaczeniom, co stanowiło przełomowy moment w jego życiu. Jego charakterystyczny, dynamiczny podpis, zachowany na licznych dokumentach, doskonale oddawał jego energiczną osobowość i pozycję lidera grupy intelektualistów zwanych „Encyclopédistes”.

Życie prywatne i rodzinne Denisa Diderota

Dzieciństwo i rodzina pochodzenia

Denis Diderot był synem Didiera Diderota, mistrza nożownictwa, oraz Angélique Vigneron. Dorastał w licznej rodzinie, z której tylko troje z jego pięciorga rodzeństwa dożyło dorosłości. Szczególne miejsce w jego życiu zajmowała siostra Denise, którą darzył głębokim szacunkiem, nazywając ją „żeńskim Sokratesem” ze względu na jej intelekt i charakter. Ta bliska więź, choć niepozbawiona napięć, była ważnym elementem jego biografii.

Małżeństwo i potomstwo

W 1743 roku, wbrew woli ojca, Denis Diderot zawarł związek małżeński z Antoinette Champion, katoliczką starszą od niego o trzy lata. To małżeństwo skutkowało jego wydziedziczeniem przez ojca. Z tego związku przeżyła tylko córka, Angélique, która stała się dla filozofa ważnym wsparciem w późniejszych latach życia.

• Córka: Angélique Diderot

Relacje uczuciowe i romanse

Poza formalnym związkiem małżeńskim, Denis Diderot prowadził bogate życie uczuciowe, angażując się w liczne romanse. Do jego znanych kochanek należały m.in. Anne-Gabrielle Babuty, Madeleine de Puisieux, Madame de Maux oraz Sophie Volland. Korespondencja z tą ostatnią jest dziś uważana za jedno z najcenniejszych literackich dziedzictw XVIII wieku, ukazując głębię jego myśli i uczuć.

Wpływ rodziny na twórczość

Śmierć siostry Denisa, Angélique, która zmarła jako zakonnica, miała głęboki wpływ na jego stosunek do instytucji religijnych. To tragiczne wydarzenie stało się bezpośrednią inspiracją dla jego głośnej powieści „La Religieuse” (Zakonnica), w której Diderot analizuje wpływ życia zakonnego na jednostkę.

Kariera zawodowa i twórczość literacka Denisa Diderota

Początki kariery: tłumaczenia i pierwsze dzieła

Denis Diderot rozpoczął swoją karierę zawodową od pracy jako tłumacz. W 1743 roku opublikował swój pierwszy przekład – „Historię Grecji” Temple Stanyana. Już rok później, w 1746 roku, ukazało się jego pierwsze oryginalne dzieło, „Myśli filozoficzne” (Pensées philosophiques), w którym argumentował za potrzebą harmonii między rozumem a uczuciem.

Praca nad „Encyclopédie”: rola i wkład

Przez blisko 15 lat, od 1751 do 1765 roku, Denis Diderot poświęcił się monumentalnemu projektowi „Encyclopédie”. Jako redaktor naczelny i najpłodniejszy autor, napisał około 7 000 artykułów. Mimo narastających trudności i zniechęcenia, jego determinacja pozwoliła doprowadzić to dzieło do końca. D’Alembert, współredaktor, opuścił projekt w 1759 roku z obawy przed konsekwencjami prawnymi, jednak Diderot kontynuował prace samodzielnie.

Warto wiedzieć: „Encyclopédie” Denisa Diderota wywołała ogromny skandal ze względu na swój sekularyzm i krytyczne podejście do wielu aspektów życia społecznego i religijnego. W 1758 roku dzieło trafiło na kościelny Indeks Ksiąg Zakazanych, a w 1759 roku zostało oficjalnie zakazane przez rząd francuski.

Ważniejsze dzieła literackie

Powieść „Les Bijoux indiscrets” (Nieznośne klejnoty), wydana w 1748 roku, powstała z pobudek finansowych. Wiele z jego najważniejszych dzieł, które znacząco wpłynęły na rozwój literatury i filozofii, takich jak „Kubuś Fatalista i jego pan”, „Siostrzeniec Rameau” czy „Paradoks o aktorze”, nie zostało opublikowanych za jego życia. Ich pośmiertne wydanie znacząco przyczyniło się do ugruntowania jego reputacji jako pisarza nowoczesnego i eksperymentalnego.

Dzieła opublikowane pośmiertnie

Znaczna część dorobku literackiego Denisa Diderota, w tym arcydzieła takie jak „Kubuś Fatalista i jego pan” czy „Siostrzeniec Rameau”, ujrzała światło dzienne dopiero po jego śmierci. Ta pośmiertna publikacja pozwoliła szerszej publiczności docenić jego innowacyjne podejście do formy literackiej i głębię refleksji filozoficznej, umacniając jego pozycję jako jednego z pionierów nowoczesnej literatury francuskiej. Jego „List o ślepcach” (Lettre sur les aveugles à l’usage de ceux qui voient), opublikowany w 1749 roku, zawierał poglądy filozoficzne antycypujące teorię doboru naturalnego i ewolucji. Dzieło to zawierało artykuły z dziedziny filozofii, m.in. postulujące deizm i krytykę teizmu, a jego poglądy filozoficzne ewoluowały w kierunku materializmu. Diderot zajmował się krytyką malarstwa i postulował nowatorską teorię dramatu mieszczańskiego, m.in. w dziełach „Entretiens sur le fils naturel” i „Le Fils Naturel”.

Finanse i majątek Denisa Diderota

Problemy finansowe i życie w bohemie

Przez znaczną część swojego życia Denis Diderot borykał się z poważnymi problemami finansowymi. Przez całą dekadę, od 1734 do 1744 roku, żył w warunkach zbliżonych do bohemy, co świadczyło o jego zaangażowaniu w życie intelektualne kosztem stabilności materialnej.

Wsparcie finansowe od Katarzyny Wielkiej

Sytuacja finansowa filozofa uległa radykalnej poprawie w 1766 roku, głównie dzięki hojności cesarzowej Rosji, Katarzyny Wielkiej. Caryca Katarzyna II wykupiła jego prywatną bibliotekę, liczącą około 3 000 tomów, za kwotę 15 000 liwrów. Co istotne, Diderotowi pozostawiono prawo dożywotniego użytkowania tych zbiorów. To wydarzenie stanowiło przełom w jego życiu finansowym.

Stabilność finansowa

Oprócz zakupu biblioteki, cesarzowa Katarzyna Wielka ustanowiła dla Diderota roczną pensję w wysokości 1 000 liwrów, powierzając mu funkcję kustosza własnych zbiorów. Co więcej, caryca wypłaciła mu z góry wynagrodzenie za 50 lat pracy, co zapewniło mu stabilność finansową aż do końca jego życia. Ta hojność umożliwiła mu dalszą spokojną pracę twórczą.

Relacje z władzami i osobowość Denisa Diderota

Relacje z Katarzyną Wielką

W latach 1773–1774 Denis Diderot spędził pięć miesięcy na dworze w Sankt Petersburgu, gdzie miał okazję prowadzić osobiste dyskusje z cesarzową Katarzyną II. Diderot aktywnie angażował się w dialog z władczynią, pisząc dla niej eseje na różnorodne tematy polityczne i społeczne. Jego celem było próba wpływania na jej rządy w duchu oświeceniowym, propagując idee postępu i racjonalności. W ten sposób realizował swoje zaangażowanie społeczne, starając się kształtować politykę swojego czasu.

Stosunek do Akademii Francuskiej

Mimo swojego ogromnego wkładu w kulturę francuską i myśl oświeceniową, Denis Diderot nigdy nie został członkiem Akademii Francuskiej. Brak oficjalnego uznania jego zasług przez ówczesne elity państwowe stanowiło wyraźny sygnał braku pełnej akceptacji jego radykalnych poglądów przez establishment.

Cechy charakteru i postawa

Denis Diderot był człowiekiem o otwartym umyśle i wielkiej odwadze cywilnej, co potwierdza jego postawa podczas pracy nad „Encyclopedią”. Kontynuował projekt, mimo że Jean le Rond d’Alembert opuścił go w 1759 roku z obawy przed prześladowaniami. Diderot wykazał się niezwykłą determinacją, pisząc notatki na marginesach „Raju utraconego” Miltona podczas pobytu w więzieniu w Vincennes w 1749 roku. Notatki te sporządzał za pomocą wykałaczki i atramentu domowej roboty, wykonanego z pyłu zeskrobanego ze ścian zmieszanego z winem. Aby odzyskać wolność, musiał podpisać upokarzający dokument submisji, w którym przyznał, że jego dzieła były „wybrykami umysłu”. W dokumencie tym obiecał również wydać nazwiska swoich wydawców i drukarzy. Jego postawa symbolizuje walkę o wolność słowa w XVIII-wiecznej Europie.

Kontrowersje i skandale związane z Denisem Diderotem

Aresztowanie i uwięzienie

W 1749 roku Denis Diderot został aresztowany i osadzony w twierdzy Vincennes na kilka miesięcy. Powodem tej represji była publikacja jego „Listu o ślepcach”. Władze uznały to dzieło za niebezpieczne i wywrotowe ze względu na zawarte w nim ateistyczne i materialistyczne sugestie, które podważały tradycyjne dogmaty religijne i społeczne.

Reakcje władz na „List o ślepcach”

„List o ślepcach” wywołał silną reakcję władz, które dostrzegły w nim zagrożenie dla porządku publicznego i religii. Publikacja zawierała sugestie ateistyczne i materialistyczne, co było postrzegane jako wywrotowe w kontekście XVIII-wiecznej Francji. Diderot, aby odzyskać wolność, musiał podpisać dokument submisji, w którym zobowiązał się do zaprzestania publikowania podobnych treści i ujawnienia swoich współpracowników.

Skandal wokół „Encyclopédie”

„Encyclopédie” Denisa Diderota wywołała ogromny skandal ze względu na swój sekularyzm i krytyczne podejście do wielu aspektów życia społecznego i religijnego. W 1758 roku dzieło trafiło na kościelny Indeks Ksiąg Zakazanych, a w 1759 roku zostało oficjalnie zakazane przez rząd francuski. Mimo tych represji, dzieło to stało się kamieniem milowym w historii myśli europejskiej, propagując idee oświeceniowe i przyczyniając się do rozwoju krytycznego myślenia. Dzieło to zawierało artykuły z dziedziny filozofii, m.in. postulujące deizm i krytykę teizmu, a jego poglądy filozoficzne ewoluowały w kierunku materializmu. Diderot zajmował się krytyką malarstwa i postulował nowatorską teorię dramatu mieszczańskiego, m.in. w dziełach „Entretiens sur le fils naturel” i „Le Fils Naturel”.

Ciekawostki naukowe i filozoficzne Denisa Diderota

Antycypacja teorii ewolucji

W swoim „Liście o ślepcach” (1749) Denis Diderot wykazał zadziwiającą przenikliwość, antycypując teorię doboru naturalnego i ewolucji. Opisywał mechanizmy przetrwania gatunków w sposób, który historycy nauki uznają za uderzająco zbieżny z późniejszymi wnioskami Karola Darwina. Diderot wierzył w jedność natury i odrzucał pogląd o niezmienności organizmów, co stanowiło rewolucyjne podejście w tamtych czasach.

Zainteresowania naukowe

Diderot wykazywał szerokie zainteresowania naukowe. Interesował się naukami ścisłymi i akustyką, czego dowodem jest jego praca matematyczna z 1748 roku, zawierająca m.in. nowatorski projekt organów. W swoich pracach matematycznych rozważał również złożone kwestie, takie jak opór powietrza i napięcie strun. Fascynował się również zjawiskami przyrodniczymi, w tym hermafrodytyzmem.

Pionierstwo w psychologii eksperymentalnej

Denis Diderot badał relacje między postrzeganiem zmysłowym a procesami myślowymi, co czyni go pionierem psychologii eksperymentalnej. Uważał, że bez emocji nie można stworzyć wzniosłego dzieła, jednak podkreślał, że to rozum musi nad nimi panować. Jego poglądy filozoficzne były głęboko zakorzenione w empiryzmie i materializmie, choć jego teizm ewoluował w kierunku ateizmu.

Pozostałe ciekawostki

Nazwisko Denisa Diderota zostało upamiętnione w kosmosie – jeden z kraterów uderzeniowych na Księżycu nosi oficjalną nazwę „Diderot”. Pozostaje on symbolem intelektualnej ciekawości, odwagi cywilnej i nieustannej walki o wolność słowa w XVIII-wiecznej Europie. Jego dorobek myśli społecznej i filozoficznej, obejmujący takie dzieła jak „Kubuś Fatalista i jego pan” czy „Siostrzeniec Rameau”, stanowi kluczowy element dziedzictwa francuskiego Oświecenia. Diderot, pisarz i filozof, przez całe życie poszukiwał prawdy, co przejawiało się w jego zaangażowaniu w „Enlightenment”, czyli oświecenie, oraz w krytyce kolonializmu i despotyzmu. Jego prace, w tym „Le Neveu de Rameau” i „Le Fataliste et son maître”, miały znaczący wpływ na rozwój literatury i filozofii, a jego „Lettre sur les aveugles à l’usage de ceux qui voient” stanowiła ważny krok w rozwoju nauk eksperymentalnych. Dzieła Diderota, m.in. „La Religieuse”, analizowały głębokie problemy społeczne i psychologiczne, a jego krytyka malarstwa i poezji dramatycznej wyznaczała nowe standardy.

Chronologia życia i twórczości Denisa Diderota

Denis Diderot, poprzez swoją nieustępliwą pracę nad „Encyclopédią” i odważne poglądy, ukazuje nam, jak ważne jest dążenie do wiedzy i wolności słowa, nawet w obliczu największych przeszkód. Jego życie i twórczość stanowią inspirujący przykład zaangażowania intelektualnego i walki o postęp w społeczeństwie.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Denis_Diderot